Nie bez powodu warzywa i owoce powinny stanowić fundament zdrowej diety. Są one bogatym źródłem
witamin i składników mineralnych, jak również błonnika pokarmowego. Składniki te wspierają prawidłowy
rozwój i funkcjonowanie organizmu, dlatego stosując każdą dietę, także dietę ketogenną należy pamiętać.

 

WARZYWA

 

Warzywa, ze względu na ich ogólnie niską zawartość cukrów, posiadają znacznie mniejsze ilości węglowodanów od owoców. Powinny więc pojawiać się w keto jadłospisie częściej niż owoce. Szczególną uwagę należy zwrócić na tzw. warzywa nieskrobiowe, które w przeciwieństwie do warzyw bogatych w skrobię (tzw. warzyw skrobiowych), będą zawierały mniej węglowodanów w przeliczeniu na 100 g produktu jadalnego. Zaliczamy do nich:

• ZIELONE WARZYWA LIŚCIASTE – sałata, szpinak, szczaw, botwina, roszponka, cykoria oraz jarmuż i rukola. Zawierają niewielkie ilości węglowodanów, a przy tym są lekkie. Świetnie sprawdzą się jako baza do surówek i sałatek, nadając im objętości. Duże liście sałaty rzymskiej to idealna owijka do wrapów. Liście jarmużu można upiec w piekarniku na chrupiące chipsy lub, podobnie jak świeży szpinak, dodawać do smoothie.
• WARZYWA KAPUSTNE – brokuł, kalafior, brukselka, kapusta biała i czerwona, kalarepa, rzepa czy rzodkiewka. Surowy, posiekany na drobne kawałki kalafior lub brokuł może być stosowany jako zamiennik ryżu. Sam kalafior z powodzeniem zastąpi także ziemniaki, zwłaszcza w kremowym puree, jak również nada się do wypieku niskowęglowodanowego chleba czy ciasta do pizzy.
• INNE WARZYWA NIESKROBIOWE – takie jak: papryka zielona, bakłażan, cukinia, ogórek, pomidor, seler naciowy i korzeniowy, szparagi, szczypiorek i kiełki. Cukinia jest wykorzystywana jako zamiennik makaronu (tzw. zoodles). Można z niej także przygotować, podobnie jak z selera korzeniowego, keto frytki. Bakłażan i szparagi będą dobrym wyborem do grillowania. Do tej grupy warzyw zaliczamy również marchew, korzeń pietruszki, dynię oraz buraka. Ze względu na nieco większą zawartość węglowodanów, powinny się one pojawiać rzadziej w jadłospisie.

Warzywa skrobiowe, których należy unikać to ziemniaki, bataty i kukurydza. Zawierają one ponad 18 g
węglowodanów w 100 g produktu jadalnego. To ilość około 6 razy wyższa, niż w większości warzyw
nieskrobiowych. Ponadto, nie zaleca się spożywania roślin strączkowych. Wyjątek stanowi fasolka szparagowa dozwolona w niewielkich ilościach.

OWOCE

 

Spośród owoców największe ilości węglowodanów zawierają banan, winogrona, mango, borówki i granat. Najmniejsze z kolei znajdziemy w truskawkach, malinach, porzeczkach (wszystkie kolory) oraz poziomkach, i to po nie należy najczęściej sięgać, chcąc osłodzić posiłki w diecie ketogennej. Warto korzystać ze świeżych produktów sezonowych (również w przypadku warzyw), a w miesiącach zimowych wykorzystywać mrożonki. Owoce idealnie nadają się do przygotowywania m.in. koktajli, smoothie, lodów, galaretek, muffinów czy naleśników. Owoce liofilizowane można dodawać do keto czekolady. Z menu diety ketogennej powinny zostać wykluczone przetwory owocowe, takie jak słodzone dżemy, musy, syropy, soki oraz owoce suszone i kandyzowane.

Awokado i oliwki to z kolei owoce wytrawne, które wyróżniają się tym, że poza niewielką ilością węglowodanów, zawierają także zdrowe tłuszcze. Są więc zalecane w diecie ketogennej.

Podsumowując, to, że niektóre warzywa i owoce nie są wskazane na diecie ketogennej, nie oznacza, że w ogóle nie można ich spożywać. Wszystko zależy od odpowiednio skomponowanego jadłospisu. Warto eksperymentować w kuchni i dzielić się swoimi sprawdzonymi przepisami. Tym bardziej, że dieta ketogenna często towarzyszy pacjentom przez lata, a więc dobrze, by jak najbardziej odpowiadała ich gustom smakowym.

Tabela zawartości węglowodanów netto* w 100 g produktu jadalnego (surowego)
WARZYWA			OWOCE
Poniżej 4 g	4-8 g	Powyżej 8 g	Poniżej 9 g	9 g i powyżej
Zielone warzywa liściaste Kapusta pekińska Kalafior Brokuł Brukselka Papryka zielona Rzodkiewka Szparagi Bakłażan Pomidor Ogórek – świeży, kiszony Seler – korzeń, naciowy	Rzepa Kapusta biała, czerwona Kalarepa Papryka czerwona Marchew Pietruszka – korzeń, natka Burak Dynia Fasolka szparagowa	Ziemniak Batat Kukurydza Nasiona roślin strączkowych	Awokado Truskawki Maliny Poziomki Melon Porzeczki Agrest Cytryna Arbuz Oliwki	Jeżyny Pomarańcza Mandarynka Jagody Kiwi Jabłko Brzoskwinia Nektarynka Morele Wiśnie Czereśnie Borówki Śliwka Granat Mango Banan Winogrona

*Węglowodany netto to węglowodany ogółem pomniejszone o błonnik pokarmowy.

Na podstawie: Tabel składu i wartości odżywczej żywności. Kunachowicz H., Przygoda B., Iwanow K., Nadolna I. PZWL, Warszawa 2020

 

Dieta ketogenna wymaga zmiany przyzwyczajeń żywieniowych pacjenta. Aby ograniczyć spożycie węglowodanów należy wyeliminować z niej wiele produktów stanowiących bazę codziennych, tradycyjnych posiłków. Wśród nich – również słodycze. Jak to zrobić? Przecież preferencja słodkiego smaku jest wpisana w naszą ludzką naturę, a słodycze wciąż uważane są za nieodzowny element dzieciństwa.

Najzdrowszym sposobem dodania odrobiny słodyczy do diety jest wykorzystanie owoców. Wybór tych o niskiej zawartości węglowodanów pozwala na wkalkulowanie ich większej ilości do jadłospisu dziecka. Będą to w szczególności maliny i truskawki, a ponieważ są dostępne również w postaci mrożonej, mogą być wykorzystywane przez cały rok. Jeśli dieta ketogenna była wprowadzona u małego pacjenta, będzie on przyzwyczajony do niskiego poziomu smaku słodkiego i tak długo będzie on dla niego wystarczający, jak długo i konsekwentnie będzie przestrzegana dieta ketogenna. Pamiętaj, żeby nie oceniać smakowitości potrawy według swoich preferencji, szczególnie jeśli jesteś „uzależniony” od cukru. Każdy może obniżyć poziom odczuwania nasycenia słodkim smakiem poprzez stopniowe, systematyczne zmniejszenie ilości spożywanego cukru. Z pewnością warto, bo zaczynamy wtedy czuć więcej i bardziej intensywnie smaki, które do tej pory były maskowane przez smak słodki.

W obecnych czasach popularne (i mądre!) jest bazowanie na podstawowych produktach i samodzielne przygotowywanie potraw. W ten sposób sami decydujemy, jakich składników używamy, zyskujemy kontrolę nad tym, co jemy i świadomie unikamy składników niepożądanych w naszej diecie. Jak przygotować domowe keto-słodkości? Wykorzystując kakao naturalne, gorzką czekoladę, aromaty spożywcze, żelatynę lub agar, różne orzechy, pestki i nasiona w całości lub zmielone i przyprawy, takie jak cynamon czy wanilia.

W przypadku starszych pacjentów będących na diecie ketogennej, którym brakuje smaku słodkiego, można zaproponować korzystanie ze słodzików. Ich wykorzystanie w jadłospisie ograniczy pokusę podjadania i tym samym pozwoli na utrzymanie diety. Obecnie w diecie ketogennej dozwolone są:

• stewia (glikozydy stewiolowe – E960)
• erytrytol (E968),

obie pochodzenia naturalnegoa także:

• aspartam (E951),
• sukraloza (E955),
• sacharyna (E954)

– sztuczne substancje intensywnie słodzące.

Według aktualnego stanu wiedzy, gdy są spożywane w ustalonych ilościach, uważane są za bezpieczne. Ostateczna decyzja o ich wprowadzeniu do diety pozostaje w gestii pacjenta i/lub jego rodzica. Włączenie do diety takich substancji zawsze należy skonsultować z lekarzem i dietetykiem. Dodatkowo, słodziki najlepiej wprowadzać podczas stabilnej ketozy. Po ich wprowadzeniu należy obserwować, czy nie zaburzają poziomu ketozy. Warto również pamiętać, że posiłki, czy też produkty ze słodzikiem, powinny być urozmaiceniem, nie podstawą diety.

Jeśli dieta ketogenna przynosi oczekiwane efekty, o wiele łatwiej jest oprzeć się pokusom i zrezygnować z tradycyjnych słodyczy i słodkich napojów. Pamiętaj, że umiar w ich spożyciu jest zalecany dla każdego i każdemu przyniesie korzyści zdrowotne.

Jako rodzic, to właśnie Ty decydujesz o sposobie żywienia swojego dziecka i odpowiadasz za to, jak przebiega. Dieta ketogenna prowadzona pod kontrolą zespołu terapeutycznego, choć znacząco odbiega od powszechnie praktykowanych sposobów żywienia, może przynieść Twojemu choremu dziecku dużo korzyści.

Informujemy, że w dniu 22.01.2021 na stronach Narodowego Funduszu Zdrowia opublikowano Zarządzenie nr 14/2021/DSOZ Prezesa NFZ dotyczące nowego sposobu finansowania leczenia padaczki lekoopornej, deficytu transportera glukozy 1 (GLUT1) oraz deficytu dehydrogenazy pirogronianu (PDHD) z zastosowaniem diety ketogennej.

Najważniejsza zmiana dotyczy sposobu finansowania żywności specjalnego przeznaczenia medycznego KetoCal stanowiących podstawę leczenia. W związku z powyższym w dniu  26.01.2021 r. jako Nutricia przeprowadziliśmy proces notyfikacji 6 produktów z grupy KetoCal, wprowadzając je na rynek polski. Od tego momentu produkty z grupy KetoCal w powyższych wskazaniach będą  dostępne dla pacjentów nieodpłatnie w ramach nowego świadczenia szpitalnego finansowanego przez Narodowy Fundusz Zdrowia.

Równocześnie informujemy, że w porozumieniu z Ministerstwem Zdrowia wszystkie decyzje refundacyjne dla produktów z grupy KetoCal wydane przez MZ w procedurze importu docelowego do dnia 25.01.2021 r. włącznie, będą realizowane w trybie dotychczasowym do aptek otwartych.

W celu uzyskania szczegółowych informacji dotyczących terapii dietą ketogenną, prosimy o kontakt z lekarzem prowadzącym.

Zespół Nuricia Ketogenics

 

METB/KETO/27/01/2021

 

Na wstępie warto zaznaczyć, że dieta ketogenna u każdego może troszeczkę inaczej wyglądać. Mimo że u wszystkich tłuszcz jest jej podstawą, to niektórzy mogą jeść więcej, a inni mniej węglowodanów, każdy też ma inną ilość białka w menu. Lista ta przygotowana przeze mnie i rodziców pacjentów jest zbiorem ogólnym. Chciałabym, aby stanowiła bazę, którą warto modyfikować pod zaleconą dietę oraz oczywiście gust pacjenta.

Dodatkowo warto przywiązać się do marek, czyli stosować produkty zawsze tych samych firm, bo skład produktu może być różny, przez co również zawartość białka, tłuszczu i węglowodanów (a tym samym stosunek ketogenny) mogą się różnić.

 

1. TŁUSZCZE

 

• Oleje roślinne – będąc na diecie ketogennej warto stosować różne rodzaje olejów roślinnych, każdy będzie miał nieco inny skład kwasów tłuszczowych – co jest korzystne dla zdrowia, oraz smak – co jest plusem kulinarnym. Zaopatrz się więc w kilka różnych buteleczek. Stosowane są m.in. olej rzepakowy, oliwa z oliwek, olej lniany, olej z pestek dyni, oleje orzechowe, olej z ostropestu.
• Olej kokosowy, masło kokosowe – czy produkt będzie miał konsystencję płynną czy stałą zależy od temperatury, w którym jest przechowywany. Mimo, że w składzie może mieć 60-80% kwasów tłuszczowych średniołańcuchowych (MCT), to nie może zastępować oleju MCT. Ten olej ma inną budowę, przez co nie działa tak, jak olej zalecany do stosowania w diecie z MCT.
• Olej MCT – przepisywany przez lekarza lub dietetyka do diety ketogennej z dodatkiem MCT, nie powinien być stosowany na własną rękę. U każdego jego dawka będzie inna. Zalecany jest olej należący do kategorii żywności specjalnego przeznaczenia medycznego, sprowadzany z zagranicy,w ramach tzw. importu docelowego. Jego stosowanie musi odbywać się pod nadzorem lekarza.
• Masło zwykłe i klarowane
• Majonez
• Śmietana 30%, 36%, 42%

 

2. Tłusty nabiał – wykorzystywany jako dodatek do potraw i deserów

 

• Mascarpone
• Twarożek śmietankowy, kremowy, do smarowania
• Sery żółte
• Feta, mozarella, sery pleśniowe

 

3. Warzywa i owoce

 

W tabeli poniżej przedstawiam warzywa i owoce zawierające do 4,9 g węglowodanów w 100 g produktu (bez błonnika) oraz 5-10 g węglowodanów. Im mniej węglowodanów w produkcie, tym można go więcej zjeść, dzięki czemu objętość potrawy będzie większa. Na uwagę zasługują warzywa – „gąbki”, takie jak: kalafior, pieczarki, kapusta, awokado, cukinia i bakłażan – przy ich użyciu można przemycić duże ilości tłuszczu. Z kolei cukinia lub rzepa mogą zastąpić makaron, a kalafior może zastąpić np. ryż. Rodzice polecają też mrożonki, przede wszystkim owocowe (idealne do koktajli, a nawet lodów, jeśli zmiksujemy je z dodatkami tłuszczowymi bez rozmrażania).

 

Tabela 1. Warzywa i owoce z podziałem na grupy węglowodanowe (do 4,9 g i do 10 g węglowodanów na 100 g produktu).

Na podstawie: Kunachowicz H. i in.: Tabele składu i wartości odżywczej żywności, PZWL, Warszawa 2017

 

4. ZAMIENNIKI PRODUKTÓW ZBOŻOWYCH

 

• Chleb niskowęglowodanowy – można kupić w piekarniach czy przez Internet oraz piec własny. Może być mrożony (najlepiej we wcześniej odważonych kromkach).
• Makaron i ryż z mąki konjac (shirataki) – produkty praktycznie bezwęglowodanowe. Do kupienia świeże, w zalewie – wystarczy ją odlać, produkt przepłukać i podgrzać. Ponieważ same w sobie nie mają smaku, a niektórzy wskazują na ich dziwny posmak, najlepiej je jeść doprawione i z sosami.
• Mąka kokosowa i migdałowa – można zmielić w domu, można kupić gotowy produkt. Są to mąki „cięższe”, niż zwykła mąka pszenna, przez co mogą być trudne w obróbce. Jednak wszystko to kwestia wprawy. Mąka kokosowa może być używana do zagęszczania.
• Łuski babki płesznik (jajowatej) – do wypieków (w pewnym sensie zastępują gluten w mące, czyli pomagają w tworzeniu struktury wypieku) czy zagęszczania.
• Nasiona lnu czy chia, też mielone – najlepiej mielić samemu tuż przed wykorzystaniem. Mamy wtedy pewność, że zachowają swoje najlepsze właściwości, a tłuszcz w nich zawarty nie zjełczeje podczas przechowywania. Używane jako zagęszczacze, można używać jako mąki, jako dodatek do płynów i deserów.

5. Słodziki stołowe

 

Dozwolone i najbardziej popularne są: stewia, erytrytol i sukraloza. Trzeba patrzeć na ich skład – czy nie ma tam innego źródła węglowodanów (np. maltodekstryn). Stewię można hodować na parapecie, można korzystać z suszonej, w płynie, proszku czy kryształkach. Niestety, ma specyficzny ziołowy posmak, ale nie wszystkim on przeszkadza. Z kolei erytrytol daje uczucie metalicznego, „zimnego” smaku. Trzeba pamiętać, że słodziki stołowe często są słodsze, niż cukier i powinno się je stosować w mniejszej ilości. Można stosować jako dodatek do picia lub do deserów.

 

6. DESERY LUB SKŁADNIKI DESERÓW

 

• Czekolada gorzka – warto zwrócić uwagę na te, które w swoim składzie mają powyżej 80% zawartości kakao. Do deserów (nie tylko jako polewa), koktajli, lodów, do picia (wystarczy rozpuścić odważoną ilość w gotowym preparacie o statusie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego).
• Orzechy i masła orzechowe 100% – do posiłków i deserów. Uwaga, żeby dziecko nie zakrztusiło się kawałkiem orzecha. Jeśli jest takie ryzyko, lepiej stosować kremowe masła orzechowe. Obecnie można kupić masło z orzechów arachidowych (ziemnych), migdałów, orzechów laskowych, włoskich, pekan, makadamia czy brazylijskich.
• Wiórki kokosowe, mus kokosowy, pasta kokosowa
• Pasta sezamowa (tahini)
• Galaretki bez cukru (smakowe), żelatyna, agar – do deserów. Galaretka i żelatyna będą miały białko, z kolei agar węglowodany.
• Aromaty spożywcze
• Dżemy i syropy bez cukru
• Tłusty nabiał i słodziki opisane powyżej.

 

7. DO SZYBKIEGO WYKORZYSTANIA

 

• Gotowe świeże zupy (nie te w proszku czy instant) i słoiczki dla dzieci – jako baza do potraw ketogennych. Wystarczy odważyć, dodać odpowiednią ilość tłuszczu czy białka i posiłek na „czarną godzinę” gotowy.
• Parówki i pasztet (najlepiej domowy) – rodzice mówią, że sprawdzają się nie tylko na czarną godzinę.

 

8. Produkty sprowadzane z zagranicy, w ramach tzw. importu docelowego i refundowane

 

Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego w proszku (do rozpuszczania i stosowania jako płyn lub jako mąka) i w płynie, o smaku neutralnym i waniliowym, oleje i emulsje MCT. Należy stosować pod nadzorem lekarza.

Odpowiednie nawodnienie organizmu to podstawa funkcjonowania. Zdrowych i chorych. Małych i dużych. W czasie stosowania diety ketogennej ma szczególne znaczenie. Jest na tyle ważne, że jeśli stwierdzimy niedobór płynów w diecie dziecka i brak możliwości zwiększenia tej ilości, to może być powodem do odrzucenia diety ketogennej jako sposobu leczenia. Picie pozwala na unikanie lub łagodzenie powikłań, które mogą pojawić się w czasie stosowania tego sposobu leczenia. Zapobiega nadmiernemu zakwaszeniu organizmu i kamicy nerek, jest bardzo pomocne w wypróżnianiu się. W czasie upałów potrzebujemy jeszcze większej ilości wody! Często słyszę od rodziców, ale moje dziecko ledwo wypija wyznaczone minimum… W tekście dzielę się z Wami porcją wskazówek.

Ilość płynów w diecie określają normy zależne od wieku, masy ciała czy diety pacjenta. Minimalna ich zawartość to 1 ml płynu na 1 kcal diety. Jeśli dieta pacjenta dostarcza 1000 kcal na dobę, to powinien on wypijać co najmniej 1000 ml płynów. Oczywiście, ilość ta rozłożona jest na cały dzień i może być podana w posiłku (np. zupie) lub wypita. Zalecaną podaż płynów dokładniej określają normy zależne od masy ciała czy wieku pacjenta. Im młodsze dziecko, tym płynów na każdy kilogram masy ciała powinno być więcej. Wynika to ze składu ciała – niemowlęta mają w swoim organiźmie więcej wody, niż dzieci wieku przedszkolnym, a te mają jej więcej niż osoby dorosłe. Poniżej przedstawiam tabelę, gdzie wszystko dokładnie opisałam.

 

Masa ciała pacjenta	Dobowa zalecana ilość płynów
3,8-5,9 kg (1-3 miesiące życia)	140-150 ml/ kg masy ciała Np. niemowlę ważące 5 kg powinno wypijać z KetoCalem 700-750 ml płynów na dobę
6,0-7,9 kg (4-6 miesiące życia)	110-120 ml/ kg masy ciała Np. niemowlę ważące 7,5 kg powinno wypijać z KetoCalem 825-900 ml płynów na dobę
8,0-10,0 kg (7-12 miesiąc życia)	90-100 ml/ kg masy ciała Np. niemowlę ważące 9,2 kg powinno wypijać z KetoCalem i zupą 830-920 ml płynów na dobę
10,0-20,0 kg	1000 ml + 50ml na każdy kg powyżej 10 kg Np. dziecko ważące 13 kg powinno wypijać 1150 ml płynów na dobę
Powyżej 20 kg	1500 ml + 20 ml na każdy kg powyżej 20 kg Np. dziecko ważące 25 kg powinno wypijać 1600 ml płynów na dobę

Na podstawie: Kossoff EH. et al.: Optimal clinical management of children receiving the ketogenic diet: Recommendations of the International Ketogenic Diet Study Group. Epilepsia, 50(2):304–317, 2009 oraz van der Louw et al.: Ketogenic diet guidelines for infants with refractory epilepsy. Paediatric Neurology 20(6):798-809, 2016.

 

Co zrobić, jeśli dziecko nie chce pić? Płyny należy przemycać w posiłkach oraz podawać je w małych porcjach pomiędzy posiłkami. Każdy sposób będzie dobry, więc próbujcie zachęcić dziecko do picia przez słomkę, a nawet łyżeczką czy strzykawką. Świetne są kolorowe bidony, a jeśli ozdobione są ulubionymi postaciami z bajek, tym lepiej. Z posiłków polecam zupy, w upały najlepiej sprawdzają się te w formie chłodników oraz sosy do mięsa. Można przygotowywać również uwielbiane przez dzieci desery – lody, galaretkę bez cukru. Dietę warto wzbogacać też w warzywa i owoce bogate w wodę, a ubogie w węglowodany. Warte uwagi są:

• Bakłażan, botwinka, brokuły, cykoria, cukinia, dynia, kalafior, kalarepa, kapusta (kwaszona, pekińska, biała, czerwona), ogórek (świeży, kwaszony), papryka (zielona, czerwona), pieczarki, pomidor, rzepa, rzodkiewka, sałata, seler (korzeniowy, naciowy), szczypiorek, szparagi, szpinak (warzywa te mają do 5 g węglowodanów w 100 g produktu),
• agrest, arbuz, grejpfrut, jagody, maliny, mandarynki, melon, pomarańcze, poziomki, rabarbar, truskawki, wiśnie (owoce te mają 5-10 g węglowodanów w 100 g produktu, rabarbar poniżej 5 g).

Wszystkie wymienione mają powyżej 85% wody w składzie.

Firma Nutricia wychodzi naprzeciw pacjentom oferując gotowy do wypicia preparat KetoCal 4:1 LQ o smaku neutralnym i waniliowym. Preparaty te można wypić bez dodatków, ale można przygotować na ich bazie:

• wyżej wspomniane chłodniki (KetoCal 4:1 LQ o smaku neutralnym),
• zupy owocowe na zimno (KetoCal 4:1 LQ o smaku waniliowym),
• kakao,
• koktajle owocowe,
• lody.

A jak monitorować spożycie płynów? Rozpisując posiłki na cały dzień uwzględnijmy ile do ich przygotowania użyjemy wody. W lecie warto podawać lekkie płynne posiłki, jak zupy, koktajle czy po prostu ketogenne mleko. Resztę płynów wlejmy do dzbanka, z którego będziemy przelewać porcje do wypicia dla dziecka. Pod koniec dnia dzbanek musi zostać pusty! Jeśli dodatkowo wymyślimy i umówimy się z dzieckiem, że to będzie zadanie, wyzwanie, konkurs czy zabawa – nasza pociecha chętniej będzie współpracować wypijając tak ważny dla niego płyn. Można podać:

• wodę (a może dziecko woli wodę gazowaną lub lekko gazowaną), wodę z lodem,
• „mrożoną” herbatę (herbata owocowa lub ziołowa z torebki ze słodzikiem i kostkami lodu),
• zimną lemoniadę (z sokiem z cytryny, listami mięty, plasterkami ogórka).

Dodatkowo jako deser po obiedzie warto zaproponować dziecku wodne lody (woda ze zmiksowanym owocem wpisanym w parametry diety ketogennej).

Jeśli nastąpił nawrót napadów, a stężenie ketonów w moczu jest za małe być może trafiliśmy na ukryte węglowodany, lub nie dopilnowaliśmy miar posiłków. Poniższe rady pomogą Ci się ustrzec takiej sytuacji:

 

• Przeanalizuj, czy właściwie ważysz produkty spożywcze. Być może popełniasz błąd – np. ważysz warzywa przed ugotowaniem, a w przepisie podana jest waga po ugotowaniu. Ważne jest również to, by nie odmierzać posiłków na oko, bazując na tym, że odmierzaliśmy je już wiele razy, może to wprowadzić wiele błędów.
• Warto sprawdzić, czy inni członkowie rodziny nie dokarmiają naszego małego pacjenta. Być może np. babcia „ z dobrego serca” daje dziecku małe przekąski.
• Często zdarza się też tak, że dzieci nie rozumieją jak ważne jest, by dieta ketogenna była ściśle przestrzegana i wykorzystując nieuwagę rodziców podjadają. Warto zamienić się w detektywa i to sprawdzić oraz porozmawiać z dzieckiem. 
• Węglowodany mogą znajdować się w kosmetykach: tu szczególnie chodzi o nastolatki używające np. błyszczyki, pomadki.
• Sprawdź, czy pasta do zębów na pewno nie zawiera cukru.
• Przeanalizuj, czy zbyt niski poziom ketonów w moczu nie wynika z zbyt dużej ilości przyjętych płynów.
• Być może dziecko przyjmuje lek, który nie powinien być stosowany podczas diety ketogennej.
• Również choroba, brak snu, czy stresująca sytuacja np. w szkole może zmienić zawartość ketonów w organizmie dziecka. Przeanalizuj, czy to nie jest przyczyną.

 

Jeśli powyższe powody zmniejszenia stężenia ketonów w organizmie zostały wykluczone skonsultuj się z dietetykiem, bądź lekarzem. Być może należy zmienić proporcję ketogeniczną, bądź liczbę kalorii w diecie. U niektórych pacjentów zaleca się również okresowe głodówki w celu wzmocnienia przeciwdrgawkowego działania diety, jednak można to zrobić tylko pod opieką lekarza, lub dietetyka.

 

 

Bibliografia:

1. Magdalena Dudzińska, Dieta Ketogenna, Warszawa 2015 ,PZWL,
2. Monika Jaromin, Dieta ketogenna w leczeniu padaczki, Lublin 2016, Poradnik, Wyd. Czelej Sp. Z.o.o.,

Dieta ketogenna to dla małego pacjenta wielkie wyzwanie. Dziecko jest w trudnej sytuacji, musi w krótkim czasie zrozumieć swoją chorobę, wiedzieć co jest dla niego dobre, a co mu szkodzi, a także nauczyć się nowych umiejętności, takich jak obserwowanie swojego ciała i poszczególnych objawów.  Duże znaczenie ma tutaj rozmowa, to jak wytłumaczysz dziecku, dlaczego jest na takiej diecie oraz uzmysłowisz korzyści. Poniższe porady podpowiedzą Ci, jak w właściwy sposób rozmawiać się z dzieckiem.

 

• Dzieci dość często reagują na dietę ketogenna oporem. Postaraj się sprawić, że dieta będzie się wydawała dla Twojego dziecka rzeczą prostą a nie skomplikowaną. Warto być szczerym i otwartym, ale pamiętaj, że może to wprawić Twoje dziecko w dezorientację i może poczuć się zagubione, a nawet wystraszone. Ponieważ znasz swoje dziecko najlepiej, postaraj się ocenić ile powinno wiedzieć, a jaka część wiedzy jest mu zbędna.

 

• Podaj swojemu dziecku podstawowe i użyteczne informacje i odpowiedz na wszystkie jego pytania. Pozwól, że pytania pokażą Ci jakich informacji potrzebuje Twoje dziecko. Ważne jest to by dziecko nie miało wrażenia rygoru oraz ograniczeń jakie niesie za sobą dieta.

 

• Używaj terminów przyjaznym dziecku zamiast medycznego żargonu i trudnych do zrozumienia słów, Możesz na przykład wytłumaczyć dziecku, że rozpoczyna magiczną dietę (jak bohater, lub księżniczka), która pomoże go wyleczyć i dzięki temu nie będzie miało ataków epilepsji. Porównania do bohaterów mogą dać dziecku motywację do trzymania diety i nie poddawania się.

 

• Możesz opowiedzieć dziecku również o innych małych pacjentach, którzy byli lub wciąż są na diecie ketogennej i osiągnęli sukces. Pokaż mu zdjęcia, lub filmiki w internacie, tak by te historie były dla niego naprawdę realne i sprawiły, że dziecko nie będzie czuło się odosobnione.

 

• Dzieci są bardzo wrażliwe i przeszkadza im kiedy czują się inni niż ich rówieśnicy. Zapewnij dziecko, że nie powinno czuć się zawstydzone ze względu na swoją chorobę, ataki padaczki, lub dietę. Opowiedz o tym, że niektóre dzieci mają alergie, inne problemy z oddychaniem, brzuszkiem, a niektóre z atakami padaczki. Analogicznie, inne dzieci ze schorzeniami również muszą przestrzegać konkretnej diety. Na przykład dzieci z alergiami muszą uważać na alergeny, a inne mające padaczkę muszą stosować dietę ketogenna.

 

• W przypadku pojawienia się efektów ubocznych diety wytłumacz dziecku, że jest to zupełnie normalne i przede wszystkim tymczasowe. Podkreśl, że nie należy się zniechęcać tym samym do terapii żywieniowej. Postaraj się mówić pewnie i zdecydowanie, nie okazując swoich wątpliwości.

 

• Pokazuj dziecku, że jesteś z niego dumny/dumna. Mów, że jesteś pod wrażeniem, gdy dziecko trzyma dietę i odmawia produktów, których nie może spożyć. Pochwały są dla małego pacjenta niezwykle cenne. Możesz wynagradzać dziecko za dobrą robotę, np. naklejkami, bądź małymi upominkami. Nieskuteczne są kary, czy krzyk- to demotywuje dziecko do dalszego działania. Postaraj się więc, nie okazywać złości ani frustracji.

 

• Spróbuj zrezygnować z niektórych potraw i jeść razem z dzieckiem. Pomoże to wam podzielić się doświadczeniami Twojego dziecka. Porozmawiaj również z innymi członkami rodziny. Wytłumacz jak mają rozmawiać z dzieckiem, poproś o niejedzenie przy nim jego ulubionych produktów, których nie może spożywać na diecie ketogennej.

 

• Jeśli czujesz, że nie radzisz sobie w obecnej sytuacji pomocna może być wizyta u psychologa. Podpowie on w jaki sposób należy rozmawiać z dzieckiem, pokaże ewentualne błędy w komunikacji i sposoby na jej poprawę.

 

 

Bibliografia:

https://www.myketocal.com/blog/tag/explaining-epilepsy-to-kids/

https://www.ketovangelist.com/keto-and-kids/

Monika Jaromin, Dieta ketogenna w leczeniu padaczki, Lublin 2016, Poradnik, Wyd. Czelej Sp. Z.o.o.,

► ZAPARCIA:

Niestety, dieta ketogenna jest uboga w błonnik, a co za tym idzie może to skutkować częstymi zaparciami. Ta uporczywa dolegliwość dotyka około 30% pacjentów będących na diecie ketogennej.  Przewlekłe zaparcia mogą powodować bóle brzucha, wzdęcia, puste odbijania, nudności, a nawet wymioty, brak apetytu, uczucie niepokoju, bezsenność i spadek nastroju. 

Pamiętajmy, że nie jest anomalią gdy dzieci będące na diecie ketogennej oddają stolec co 2-3 dni. Jeśli jednak jest to rzadziej i towarzyszą temu dodatkowe objawy warto zacząć działać:

 

Co może pomóc ograniczyć zaparcia?

• Picie większej ilości płynów. Odwodnienie oraz niedobór wody w organizmie może sprawić, że w świetle jelita pojawią się zbite masy kałowe, co nasili zaparcia.

• Regularna aktywność fizyczna. Usprawnia to motorykę jelit, dlatego tak ważny jest ruch każdego dnia.

• Wprowadzenie do jadłospisu większej ilości warzyw z kolumny A (mają mniejszą zawartość węglowodanów) Skonsultuj to z lekarzem lub dietetykiem.

 

Warzywa stosowane w diecie ketogennej ważone surowe(S) lub gotowane (G) Zawartość węglowodanów w 100g [g/100 g]
Grupa A- zawierające mniej węglowodanów, stosowane w ilości 2 x większej niż z grupy B	Grupa B- zawierające więcej węglowodanów, stosowane w ilości przypisanej
Bakłażan (G) 2,5/100	Awokado 7,4
Cykoria (S) 4,1/100	Botwina (S) 5,5
Cukinia (G) 3,2/100	Brokuły (G) 5,2 /100
Kalafior mrożony 4,5/100	Brokuły mrożone 4,7/100
Kapusta pekińska (S) 3,2/100	Brukselka (G) 8,7/100
Ogórek (S) 2,9/100	Brukselka mrożona 8,4/100
Ogórek kwaszony (S) 1,9/100	Burak (S) 95/100
Papryka zielona (G) (S) 4,6/100	Burak (G) 10,0/100
Pomidor (G) (S) 3,6/100	Cebula (G) (S) 6,9/100
Rabarbar (S) 4,6/100	Dynia (G) 7,7/100
Sałata (S) 2,9/100	Fasola szparagowa (G) 7,6/100
Seler (G) (S) 3,7/100	Fasola szparagowa mrożona 6,8/100
Szpinak (G) 3,0/100	Kalafior (G) 5,0/100
Kapusta kwaszona (S) 3,4/100	Kalarepa (G) 6,5/100
Kapusta pekińska 3,2/100	Kalarepa mrożona 5,9/100
Pieczarki (S) (G) 2,6/100	Kapusta biała (G) 7,4/100
Seler naciowy 3,6/100	Kapusta czerwona 6,7//100
Szczypiorek 3,9/100	Kapusta włoska 7,8/100
Szparagi 3,7/100	Marchew (G) (S) 8,7/100
Szpinak 3,0/100	Marchew mrożona 7,8/100
	Papryka czerwona 6,6/100
	Pietruszka korzeń 105/100
	Pietruszka liście 9,0/100
	Rzepa 8,2/100
	Seler korzeniowy 7,7/100

 

 

• Zastąpienie tłuszczu w diecie olejem MCT (można to jednak zrobić tylko pod nadzorem lekarza/ dietetyka).

• Włączenie do diety babki płesznik, która ma właściwości przeczyszczające. Skonsultuj to z lekarzem lub dietetykiem.

• Dodawanie 25g  liści sałaty, ilość węglowodanów nieznacznie się zmieni, więc nie trzeba uwzględniać tego w dobowej ilości węglowodanów. Taka ilość sałaty może być podana jako tzw. Wolne kalorie, jednak tylko w przypadku dzieci z dobrą kontrolą napadową)

• Podawanie leków przeczyszczających ( miętowy olej parafinowy, czopki glicerynowe, wodorotlenek magnezu). Uwaga: olej parafinowy może zmniejszyć wchłanianie witamin A, D, E, K, a także podrażniać okolice odbytu i prowadzić do lipidowych zapaleń płuc. Stosowanie leków koniecznie skonsultuj z lekarzem!

• Regularne pory korzystania z toalety. Szczególnie ważne jest by zaplanować czas na toaletę rano, ponieważ wtedy jelito grube wykazuje szczyt swojej aktywności.

• Codzienny, półgodzinny masaż podbrzusza może wspomóc aktywność motoryczną jelit.

 

► WYMIOTY, BIEGUNKA:

Na pewien okres czasu należy zrezygnować z podawania posiłków, ale w ograniczonych ilościach podaje się płyny (najlepiej często ale w małych ilościach). Po okresie głodówki należy wprowadzić stopniowo posiłki. Najlepiej skorzystać z gotowego preparatu, lub kremu jajecznego z właściwą proporcją ketogeniczną i wyliczoną ilością wartości odżywczych.

Co jeszcze może wyeliminować lub zredukować te objawy?

• Podział posiłków na mniejsze porcje.

• Lody zrobione z zamrożonego napoju.

• Picie wody z imbirem, który ma właściwości ograniczające mdłości

• Zmniejszenie ilości tłuszczy MCT w diecie MCT (można to jednak zrobić tylko pod nadzorem lekarza/ dietetyka).

• Picie zimnych napoi.

• W wymiotach może pomóc ssanie kostek lodu, zaś w nudnościach podawanie pojedynczych łyków soku pomarańczowego.

• Ważne jest to by jedzenie wyglądało apetycznie, było schludnie i ciekawie podane, a zapach zachęcał pacjenta do posiłku.

• Jeśli dziecko odczuwa mdłości pomóż mu się zrelaksować i powoli oddychać

• Po każdym posiłku zarezerwuj chwilę na odpoczynek, wyeliminuj aktywność fizyczną od razu po jedzeniu

• Przy silnych wymiotach może być wymagane nawodnienie w szpitalu

Uwaga! Podczas wymiotów i biegunki powinno się każdorazowo oznaczać zawartość ketonów w moczu. Należy też uważać, czy dziecko nie wykazuje objawów nadmiernej ketozy i kwasicy 

 

► WYPADANIE WŁOSÓW

Jeśli w wyniku zastosowania diety ketogennej pojawia się wypadanie włosów, to jest to najczęściej około 3-6 miesięcy po jej rozpoczęciu. Zazwyczaj jest to tymczasowe, więc nie powinno być powodem do zmartwień. W przypadku gdy trwa to długo skonsultuj to z lekarzem.

 

► NIEŚWIEŻY ODDECH

Podczas wejścia w stan ketozy w organizmie pojawiają się ciała ketonowe, wydają one zapach acetonu, który nierzadko powoduje nieświeży oddech. Zbyt mała ilość wypitej wody może powodować zmniejszenie się ilości śliny, która ma działanie bakteriobójcze, dlatego:

• pij dużo wody

• dbaj o higienę jamy ustnej

• poczekaj cierpliwie na poprawę, gdyż najczęściej ta dolegliwość jest tymczasowa

 

► SENNOŚĆ

Sprawdź, czy sennośc nie jest spowodowana hipoglikemią lub kwasicą ketonową. Jeśli wszystko jest w porządku, to sama senność nie wymaga specjalnej interwencji medycznej, ponieważ zazwyczaj ustępuje po kilku tygodniach. Senność może też pojawiać się w wyniku jednoczesnego stosowania z dietą leków przeciwpadaczkowych.

 

► DEMINERALIZACJA I ŁAMLIWOŚĆ KOŚCI

Problemy z kośćmi są wynikiem niewłaściwej podaży ilości wapnia. Dieta ketogenna jest uboga w nabiał, dlatego organizm nie otrzymuje potrzebnej do właściwego rozwoju dawki tego pierwiastka. Często też pacjenci mają niedobór witaminy D3, którą warto suplementować, ponieważ zwiększa resorpcję zarówno wapnia jak i fosforu potrzebnych do prawidłowego rozwoju kości. Dlatego zalecana jest suplementacja. 

Po 3 latach diety powinno się przeprowadzić densytometrię- badanie sprawdzające stan kośćca.

 

► WZROST POZIOMU CHOLESTEROLU 

W diecie, która może zawierać nawet 60-90% tłuszczu ważne jest utrzymanie odpowiedniego poziomu cholesterolu we krwi. Istotne jest to by monitorować poziom cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL i HDL. 

W początkowej fazie diety poziom trójglicerydów może być spowodowany zbyt dużą podażą tłuszczy zwierzęcych w diecie (np. śmietana, masło, ser żółty). Zmniejszenie (po uprzedniej konsultacji z dietetykiem, lub lekarzem) ilości tłuszczy zwierzęcych i zastąpienie ich roślinnymi może być dobrym sposobem do poradzenia sobie z wyższym poziomem cholesterolu całkowitego. Warto też spróbować zastosować gotowy preparat z właściwym profilem lipidowym, ponieważ zaburzenia lipidowe pojawiają się niezwykle rzadko u dzieci stosujących wyłącznie gotowy preparat.

Mimo wysokiej zawartości tłuszczu w diecie powikłanie to nie występuje tak często, jak mogłoby się wydawać. Zaburzenia profilu lipidowego są zazwyczaj przejściowe, organizm potrzebuje czasu by dostosować się do nowego stosunku tłuszczy do węglowodanów i białek w diecie.

 

► KAMIENIE NERKOWE

Kamica nerkowa jest dość częstym powikłaniem diety ketogennej, dlatego często podaje się pacjentom od samego początku stosowania diety ketogennej doustnie cytryniany. Spowodowało to zmniejszenie pojawiania się tego powikłania (spadek częstości kamicy spada z 6,8% do 0,9%)

Istotne jest, że kamica układu moczowego może powodować nawrót lub zwiększenie ilości napadów padaczkowych.

 

► ODWODNIENIE

Zaburzenie to może towarzyszyć kwasicy, najczęściej wtedy, gdy dziecko nie przyjmuje wystarczającej ilości płynów doustnie. Ważne jest regularne podawanie płynów.

Czasem wymaga nawadniania dożylnego (zawsze płynami bez zawartości glukozy ) i hospitalizacji.
Bibliografia:

1. Magdalena Dudzińska, Dieta Ketogenna, Warszawa 2015 ,PZWL,

2. Monika Jaromin, Dieta ketogenna w leczeniu padaczki, Lublin 2016, Poradnik, Wyd. Czelej Sp. Z.o.o.,

3. Carl E. Stafstorm, Jong M. Rho, Epilepsy and the Ketogenic Diet, Wyd. New Jersey 2004, Humana Press Inc.,

4. Eric H. Kossoff, John M. Freeman, Zahava Turner, James E. Rubenstein, Ketogenic Diets, treatments for Epilepsy and Other Disorders, 2011, Springer Publishing Company,

5. Anna Aftyka, Witold Lesiuk, Ilona Rozalska, Leszek Lesiuk, Pooperacyjne nudności i wymioty u dzieci –czynniki ryzyka, profilaktyka, leczenie, Anestezjologia i Ratownictwo 2011; 5: 353-360

6. James W. Wheless, The Ketogenic Diet: An Effective Medical Therapy With Side Effects, Journal of Child Neurology, 16 (9), wrzesień 2001

7. Karen Ballaban-Gil i in., Complications of the Ketogenic Diet, Epilepsia, 39(7):744-748, 1998, Lippincott-Raven Publishers, Philadelphia

8. Kaiser Foundation Health Plan of Washington,  How to prevent constipation caused by your medicines,2017

9. Hoon Chul Kang i in., Early- and Late-onset Complications of the Ketogenic Diet for Intractable Epilepsy,  Epilepsia, 45(9):1116–1123, 2004 Blackwell Publishing, Inc., 2004 International League Against Epilepsy

10. Anna Mokrowiecka, Ewa Małecka-Panas, Nudności i wymioty, Pediatr Med Rodz 2010, 6 (4), p. 268-274

11. Żaneta Malczyk, Anna Jarzumbek, Jarosław K wiecień1,3, Katarzyna Ziora1,2 Praktyczne aspekty leczenia zaparć stolca u dzieci Pediatr Med Rodz 2014, 10 (1), p. 55–60

12. Marek w. Karwacki, Twardy problem w medycynie: Przewlekłe zaparcie jako trudna do opanowania. Dolegliwość w leczeniu schyłkowej. IX Konferencja naukowo-szkoleniowa dla lekarzy i pielegniarek, Rynia, 10-14 pazdziernika, 2003

13. Douglas A. Drossman,, Understanding Constipation,  ,The American Gastroenterological Association, A program of the AGA institute

Poniżej znajduje się lista książek, które pomogą Ci zwiększyć wiedzę na temat diety ketogennej, podpowiedzą jak rozwiązywać problemy, podadzą wiele ciekawych rozwiązań, a także wytłumaczą mechanizm działania diety ketogennej. Znajdziesz w nich również wiele ciekawych przepisów, jednak nie stosuj ich na własną rękę – skonsultuj to z dietetykiem.

 

Pozycje w języku polskim:

• Dr Bruce Fife „ Przepisy Diety Ketogenicznej. Zdrowe, pyszne i proste dania”
• Dr Bruce Fife „Dieta Ketogeniczna. Jak odzyskać zdrowie dzięki tłuszczom.”
• Magdalena Dudzińska „Dieta Ketogenna. Kiedy nie pomagają leki przeciwpadaczkowe”
• Monika Jaromin „Dieta Ketogenna w leczeniu padaczki. Poradnik”

 

Pozycje w języku angielskim:

• Dawn Marie Martenz, Laura Cramp “The Keto Cookbook”
• Deborah Snyder “Keto Kid”
• Eric H. Kossoff, James E. Rubenstein “ Ketogenic Diets: Treatments for Epilepsy and other disorders”
• Ryan Lowery, Jacob Wilson “The Ketogenic Bible”
• Jong M. Rho “Epilepsy and the Ketogenic Diet”
• Leanne Vogel „The Keto Diet: The Complete Guite to a high fat diet”

Dieta ketogenna jest uboga w produkty zbożowe, ogranicza znacznie spożycie niektórych owoców i warzyw, a także produktów nabiałowych co może prowadzić do różnych niedoborów w organizmie Twojego dziecka. Dlatego tak ważne jest by zadbać o dodatkową suplementację minerałów oraz witamin.

 

Najczęstsze pojawiające się niedobory to niewystarczająca ilość wapnia w diecie. Produkty nabiałowe zazwyczaj mają wysoką zawartość nie tylko tłuszczu ale i białka oraz węglowodanów, dlatego są mało używane w diecie ketogennej. To sprawia, że zawartość wapnia w diecie nie jest wystarczająca. Najczęściej używany w diecie ketogennej nabiał – śmietana – zawiera stosunkowo mało wapnia. Dlatego suplementacja wapnia jest taka ważna, szczególnie dla dzieci, ponieważ wapń warunkuje prawidłowy rozwój kośćca.

Również witamina D jest wpływa na właściwą budowę kości, i zwiększa absorbcję wapnia oraz fosforu. Witamina D jest ciężko dostępna w produktach spożywczych i bardzo ciężko jest zbilansować dietę, która dostarczałaby jej właściwą ilość. Co prawda w miesiącach letnich jest syntezowana przez skórę podczas ekspozycji na słońce, jednak w miesiącach zimowych nie zachodzi wystarczająca synteza

Obecnie w większości ośrodków na świecie prowadzących terapie dietą ketogenną na stałe podaje się doustnie cytryniany. Badania udowadniają, że cytryniany alkalizują mocz, co prowadzi do rozpuszczania się złogów w drogach moczowych, a to znacznie (z 6,9% do 0,9%) zmniejsza występowanie kamicy nerkowej – jednego z najczęstszych powikłań diety ketogennej.

Często wzbogaca się dietę w cynk, magnez, fosfor i selen. – niedobór tych składników mineralnych może być przyczyną kardiomiopatii.

Kolejnym często stosowanym w diecie ketogennej suplementem jest karnityna. Karnityna potrzebna jest by transportować kwasy tłuszczowe do mitochondriów podczas rozpadu tłuszczu do wytworzenia z niej energii. W warunkach fizjologicznych organizm jest w stanie sam wytworzyć wystarczające ilości l-karnityny, ale u dzieci na diecie tłuszczowej może być produkowana w zbyt małych ilościach lub niewłaściwie transportowana do komórki.

Objawem niedoboru karnityny może być zmęczenie, lub śpiączka. Należy sprawdzać zawartość karnityny w organizmie co każde 3-6 miesięcy i suplementować tylko w wypadku niedoboru.

MCT to inaczej średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe. Wydaje się, że MCT sprawia że zachodzi silniejsza ketoza, ponieważ jest lepiej absorbowany niż długołańcuchowe kwasy tłuszczowe. Średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe znajdziemy np. w oleju kokosowym.

 

Uwaga! Suplementacja powinna być dostosowana do zapotrzebowania pacjenta oraz jego jadłospisu. Skonsultuj to z lekarzem, bądź dietetykiem.

 

 

Bibliografia:

1. Magdalena Dudzińska, Dieta Ketogenna, Warszawa 2015 ,PZWL,
2. Monika Jaromin, Dieta ketogenna w leczeniu padaczki, Lublin 2016, Poradnik, Wyd. Czelej Sp. Z.o.o.,
3. Eric H. Kossoff, John M. Freeman, Zahava Turner, James E. Rubenstein, Ketogenic Diets, treatments for Epilepsy and Other Disorders, 2011, Springer Publishing Company,
4. Eric H. Kossoff i in., Optimal clinical management of children receiving the ketogenic diet: Recommendations of the International Ketogenic Diet Study Group, Epilepsia 2009 (2), 304-317
5. James W. Wheless, The Ketogenic Diet: An Effective Medical Therapy With Side Effects, Journal of Child Neurology, 16 (9), wrzesień 2001